Ne zafer ne hezimet Lozan sadece bir antlaşma

Cumartesi, 1 Ekim, 2016
Yazık ki tarihe nesnel ya da tarafsız bakabilen pek az ülkemizde. Hamasi ya da romantik bile değil gündelik siyasi kazanımlar uğruna ideolojik yorumlanıyor en göz önündeki tarihi gerçeklikler bile.

Ama önemli bir antlaşma. Bir barış antlaşması. Bizim için Birinci Dünya Savaşı’nı bitiren, savaşa ve yenilgiye ilişkin hesapları Anadolu’nun zaferiyle kapatan (kapatılan hesabın önemini bir sonraki yazıda açıklayacağım) bir antlaşma Lozan. Çünkü Millî Mücadele, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı’nın yenilgisine itirazdır. Anadolu, devletin yenik olarak imzaladığı Birinci Dünya Savaşı’nı bitirme antlaşmasına, Sevr’e isyan ederek kıyama durmuştu. Şunu da akıldan çıkarmamak gerek “bize Sevr’i dayatanlar” sözü pek sevilen bir retorik ancak hatırlanmalı ki Millî Mücadele sadece Sevr’i yazanlara değil, aynı zamanda o antlaşmayı imzalayan Osmanlı Devleti’ne karşı da verilmiş bir savaştı. Dünya harbi sonunda yenilgi öylesine açık ve devlet öylesine çaresiz haldeydi ki, hangi padişah hangi hükümet olursa olsun Mondros Ateşkes Antlaşması’nı ve Sevr Barış Antlaşması’nı imzalamak zorundaydı. Bu antlaşmaları imzalayanlar, Cumhuriyetin, özellikle ilk yıllarında, kendi tarih tasarımını kurarken pek iddialı biçimde sunduğunun aksine hain değillerdi. O gün için mümkün olan en akılcı politikayı seçerek savaş halini sonlandırmak istediler. İmzaladıkları antlaşmaları tüm ülkeye kabul ettirmek için zamanın hükümeti otoritesini, halkı üzerinde sonuna kadar da kullandı. İşgallerin genişlemesini önlemek ve elde kalan son toprakları da kaybetmemek için kendi içinde tutarlı bir politikayla, halkı Sevr’i kabule zorladılar. Dayatanlar cephesine İstanbul Hükümeti de dâhil yani. Çünkü çaresizdi ama halk çaresizliği reddetti. Savaşan taraflar dünya harbini bitirdiğinde biz, kendi harbimizi başlattık. O tarihte dünyayı bölüşenlerle, destekledikleri işgalcilerle biz dört yıl daha savaşmayı göze aldık ve kazandık.

Lozan Barış Antlaşması bu kazanımın, zaferin tescili. Yazık ki tarihe nesnel ya da tarafsız bakabilen pek az ülkemizde. Hamasi ya da romantik bile değil gündelik siyasi kazanımlar uğruna ideolojik yorumlanıyor en göz önündeki tarihi gerçeklikler bile. İfrat tefrit sarkacında tarih okumalarına dayanılarak üretilen politik söylemler de çelişki yüklü oluyor elbet. Başlangıçta Sevr’i ihanet olarak tanımlayan Kemalist rejime inat ederken “bize Sevr’i dayatanlar” klişesiyle Sevr’i ihanet belgesi gibi sunan Kemalizm’le özdeşleşilmiş olduğu bile idrak edilemiyor. Lozan yorumları da böyle garip çelişkiler yüklü. Her şeyden önce Lozan da, o günün şartlarında ulaşılabilecek en iyi şartlarla, zaferimizin ve bağımsızlığımızın uluslararası tescili. Gönüllerdeki kazanımlarla mümkün kazanımlar arasında akılcı politika yürütülerek imzalanmış ve onaylanmıştır. Zafer mi hezimet mi spekülasyonlarına geçerlilik kazandıracak siyasi söylemler dile getirildiğinde altından kolay kalkılamayacak çelişkilere düşülüyor. Millî Mücadele’yi yok sayar, önemsizleştirirseniz Lozan’ı da tahfif edebilirsiniz. Bu tarihi gerçekliğe aykırılık yönüyle tartışılır ama kendi içinde tutarlı bir değerlendirme sayılabilir. Ancak Millî Mücadeleyi, Kuvva-yı Millîye ruhunu -ki şükürler olsun bu ruhun ölmediğini 15 Temmuzda gördük- inkâr etmez fakat Lozan’ı yutturmaca sayarsanız, bu yorumun izahı mümkün olmaz. Zira yönetmekte olduğunuz devletin bağımsızlık belgesini ihanet belgesi gibi sunmanızın ortaya koyduğu çelişki, her türlü izahtan varestedir.

Lozan konusuna devam ederek Lozan Barış Antlaşması’nı bir de Arap Baharı, Suriye iç savaşı ve daha önemlisi 15 Temmuz’a uzanan yolda okumak gerektiğini yazacağım. Umarım o yazıda Milli Mücadele’nin getirdiği zaferle ulaşılan onurlu bir barış antlaşması olarak Lozan ile hangi hesapların kapatıldığını ve günümüze yansımalarına ilişkin düşüncelerimi açıklayabilirim.


Berrin Sönmez kimdir?

1960 Ankara doğumlu. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih bölümünde okudu. Öğrencilik yıllarında Maliye Bakanlığı'nda çalışıp mezuniyet sonrası Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü'nde araştırma görevlisi olarak akademiye geçiş yaptı. Halkevi üzerine yaptığı doktora tezini sağlık nedeniyle yarım bırakarak üniversiteden ayrılıp çeşitli orta okul ve liselerde tarih öğretmenliği yaptı. Yaklaşık beş yıl sonra önce okutman sonra öğretim görevlisi olarak tekrar akademiye döndü. Afyon Kocatepe Üniversitesi'nde öğretim görevlisiyken yakalandığı 28 Şubat sürecinde ve bu defa isteği dışında üniversiteden bir kere daha ayrıldı. Sözleşmesinin haksız olarak yenilenmeyişine itiraz ederek açtığı idari dava, dönemin keyfi idaresi ve idareye tam bağlı yargısının pervasızca verdiği “rektörün takdir yetkisi” gerekçesiyle reddedildiği için emekli oldu. Dört-beş yıl çeşitli kurum ve konumlara demir atarak geçirdiği çalışma hayatı sonrası kendisini ilk defa gerçekten ait hissettiği tek yer olan Başkent Kadın Platformu Derneği üyesidir. Sivil toplum alanında kadın, çocuk, insan hakları, demokrasi ve barış savunusuyla gönüllü çalışmayı sürdüren feminist-aktivist Berrin Sönmez’in çeşitli dergilerde makale ve denemeleri yayınlanmıştır.

YAZARIN DİĞER YAZILARI