'Güzelim, Canım' değil, adıyla hitap edelim

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Türkiye ofisi, toplumsal cinsiyete duyarlı dil kullanımı ve cinsiyetçi kalıp yargıların kırılmasını sağlamak amacıyla “Toplumsal Cinsiyete Duyarlı İletişim Rehberi” hazırladı. Rehberde günlük hayatta kullanılan kimi ifadelere de yer veriliyor. Örneğin yönetici konumunda konuşan kişinin “Bu işi bizim kıza vereceğim” demesi yerine “Asistanımdan bu işi üstlenmesini rica edeceğim” demesi gerektiği yazıyor. Yine “Güzelim, canım” yerine “Adıyla hitap edelim” deniliyor.

Filiz Gazi  fgazi@gazeteduvar.com.tr

DUVAR – Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Türkiye ofisi, toplumsal cinsiyete duyarlı dil kullanımı ve cinsiyetçi kalıp yargıların kırılmasını sağlamak amacıyla “Toplumsal Cinsiyete Duyarlı İletişim Rehberi” hazırladı.

“Toplumsal cinsiyet kalıp yargıları” kadınların ve erkeklerin davranış biçimlerine dair basit varsayımlar ve fikirler olarak tanımlanıyor. Örneğin, erkek karakterler ağırlıklı olarak agresif, rekabetçi ve girişken olarak temsil edilirken; kadınlar pasif, işbirlikçi ve çekingen olarak temsil ediliyor. Yine bu kalıp yargılara göre; erkek, aileyi ve evi geçindiren olarak konumlandırılırken, kadına ailenin bakımını sağlayan anne/eş olma rolü veriliyor.

‘MESLEKLERE KALIP YARGILARLA YAKLAŞMAYIN’

“Toplumsal Cinsiyete Duyarlı İletişim Rehberi”nde; “Bazı iş ve görevler yalnızca erkeklere veya kadınlara uygunmuş gibi düşünmeyin” diye yazıyor. Örneğin mesleki kalıp yargılara göre çocuk bakıcısı, hemşire, hostes, öğretmen, sekreter sadece kadın meslekleri olarak düşünülürken; esnaf, mühendis, pilot, tamirci, teknisyen, ustabaşı, yargıç erkek meslekleri olarak kabul ediliyor.

Buna göre rehberde “Bazı mesleklerin sadece erkeklere özgü olduğu varsayımından hareketle, bu tür sözcüklerin önüne kadın sözcüğünü ekleyerek kadını ötekileştiren ifadelerden kaçının” ifadesi yer alıyor.

‘CİNSİYETÇİ ATASÖZÜ, DEYİM, SÖZCÜK KULLANMAYIN’

Toplumsal cinsiyet ile ilgili kalıp yargıları destekleyen ve cinsiyetçi özellikleri ortaya koyan bir dilden kaçınmak ve iletişimde olumsuz etkileri azaltmak için dikkat edilmesi gereken hususlardan bir kaçı şöyle:

“Sevgili anneler, sınıf partimiz için kurabiye pişirmenizi rica ediyoruz” gibi dışlayıcı cümleler kurmaktan kaçının. Daha kapsayıcı alternatif cümleleri düşünün: “Sevgili aileler, sınıf partimiz için kurabiye pişirmenizi rica ediyoruz” gibi.
Nezaket içeren hitapları cinsiyet eşitliğini destekleyecek şekilde kullanın. Kadınları bir erkekle ilişkisiyle (yani evli olup olmamasıyla) etiketleyen nezaket içeren veya kadını bir erkeğin uzantısı olarak görerek önemsizleştiren ve görünmez kılan hitaplardan kaçının.
Dile yerleşmiş olan ve kalıplaşmış cinsiyetçi sözcük, ifade, atasözü, deyim, vb. kullanmaktan kaçının, cümleleri farklı ifade etmeye çalışın. Örneğin: “Adama benzemek, “Erkekliğe sığmamak”, “Hanım evladı, “Kızını dövmeyen dizini döver”, “Erkek sözü” vermek gibi…

ERKEK ÇOCUK DEĞİL, OĞLAN ÇOCUK

Rehberde, “Kalıp Yargıları Yeniden Üretmekten Kaçının” başlığı altında verilen örneklerden birkaçı:

Ön yargılı Ön yargısız
Bayan tuvaleti Kadın tuvaleti
Kızlık soyadı Evlilik öncesi soyadı
Adam Eleman, çalışan
Kız çocuk, erkek çocuk Kız çocuk, oğlan çocuk

KADIN GAZETECİ DEĞİL, GAZETECİ

“Dışlayıcı Terimleri Kullanmaktan Kaçının” başlığı altında ise şu örnekler sıralanmış:

Ön yargılı Ön yargısız
Adam İnsan kişi, birey
İnsanoğlu Ademoğlu İnsanlık
Projeye adam almak Projeye eleman/ çalışan almak
Kameraman Kamera operatörü
Kadın/Bayan gazeteci Gazeteci
Kadın/bayan muhabir Gazeteci, muhabir
Kurucu babalar Kurucular
Centilmenlik anlaşması Yazısız sözleşme
Sözünün eri Verdiği sözü yerine getiren

Rehberde günlük hayatta kullanılan kimi ifadelere de yer verilmiş. Örneğin yönetici konumunda konuşan kişinin, “Bu işi bizim kıza vereceğim” demesi yerine “Asistanımdan bu işi üstlenmesini rica edeceğim” önerisi getiriliyor. Yine işyerinde “Kızlar, çocuklar” yerine “Arkadaşlar” denilmesi öneriliyor. “Güzelim, canım” yerine “Adıyla hitap edelim” deniliyor.

Diğer örnekler:

“Araştırmacılar genellikle karılarını ve çocuklarını ihmal ederler” yerine “Araştırmacılar genellikle eşlerini ve çocuklarını ihmal ederler.”

“Komitedeki bütün hanımlar alınan kararı destekledi” yerine “Komitedeki bütün kadınlar alınan kararı destekledi.”

“Kadın şoför kaza yaptı” yerine “Şoför kaza yaptı.”

“Türkiye’den bir kadın hekim başarıya imza attı” yerine “Türkiye’den bir hekim başarıya imza attı.”