Azeri-Ermeni çatışması son hız devam ederken taraflar arasındaki
silah ve teknoloji dengesi çatışmanın gidişatı üzerinde büyük önem
arz ediyor. Muhtemelen savaşın kaderini diplomatik güç ve
uluslararası nüfuzun yanında bu silah ve teknoloji dengesi
belirleyecek. Bu noktada İsrail’in Azerbaycan’a verdiği son model
silahlar oldukça etkili ve Ermenistan’ı dezavantajlı konuma getiren
tam da Bakü yönetiminin silah üstünlüğü.
Azerbaycan, şu anki çatışmalarda kullandığı silahların yüzde
60’ını işgal devleti İsrail’den, geri kalanını da Rusya’dan alıyor.
Erivan yönetiminin verdiği tepkiye bakılırsa, İsrail’in Bakü
yönetimine yaptığı silah satışı sadece nicelik açısından yoğunluk
arz etmiyor son derece stratejik öneme de sahip. Özellikle Kamikaze
İHA’ların Ermenilerin canını acıttığı kesin. Ermenistan, İsrail'in
Azerbaycan'a patlayıcı silah ve insansız hava aracı tedarik
etmesini protesto etmek için Tel Aviv'deki büyükelçisini geçtiğimiz
günlerde Dışişleri Bakanlığına çağırdı.
İsrail’in Ermenistan’a kayda değer bir silah satışı yokken
Azerbaycan’a gelişmiş silahları neden silah sattığı oldukça açık
aslında. Ermenistan ne ciddi bir yeraltı ve yerüstü zenginliğine
sahip ne de üretimden gelen bir ekonomik gücü var. Azerbaycan ise
Hazar kıyıları başta olmak üzere zengin doğalgaz ve petrol
yatakları sayesinde ekonomik açıdan rakibinden daha avantajlı
konumda. Anlayacağınız olay tamamen duygusal.
Yedioth Ahronoth gazetesinin verdiği habere göre, birkaç Azeri
kargo uçağı, geçtiğimiz günlerde Filistin’in Negev bölgesindeki
Ovda askeri hava üssüne iniş yaptıktan sonra yüklendiği silah ve
askeri teçhizatla Azerbaycan'a döndü.
Öte yandan, Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın siyasi danışmanı Hikmat
Hacıyev, İsrail'in "Walla" haber sitesine verdiği röportajda, Azerbaycan
ordusunun Karabağ bölgesinde Ermeni kuvvetleriyle çatışmalarda
İsrail tarafından üretilen insansız hava araçları ve patlayıcılar
kullandığını açıkça ifade etti. Hacıyev, “Ermeniler kamikaze
İHA’lardan korkuyorsa işgale son versin” açıklamasını yaptı.
İsrail’in silah satmasında ne var diyebilirsiniz. Buradaki sorun
İsrail’in Kafkaslar’da güçlü olan tarafa yaptığı silah satışı
üzerinden coğrafi açıdan alakasız bir bölge olan Kafkasya üzerinde
nüfuz elde etmeye çalışmasının yanı sıra bu satışları gizli
yapması. İsrail Walla sitesinin haberine göre İsrail Dışişleri
Bakanlığı sözcüsü Lion Hayat, konuya ilişkin hiçbir açıklama
yapmadı, sorulan soruları “no comment” diyerek geçiştirdi.
İsrail, 2017 yılında "Aeronautics"
şirketinin ürettiği insansız hava aracı "Harrop 2″ uçağını, Bakü
yönetiminin isteği üzerine Ermeni ordusu üzerinde denedi. Bu
haberin medyada çıkması üzerine İsrail, askeri sansür yönetmeliği
nedeniyle Azerbaycan’la güvenlik ve askeri işbirliği ile silah
anlaşmalarının boyutuna ilişkin sessiz kalmayı tercih etti.
SİLAH ALIŞVERİŞİ Mİ STRATEJİK İŞBİRLİĞİ Mİ?
2012'de İsrail ve Azerbaycan, İHA’lar, uçaksavar ve füze önleme
sistemleriyle ilgili 1.6 milyar dolar değerinde bir silah anlaşması
imzaladı ama iki ülke arasındaki işbirliği sadece silah
alışverişiyle sınırlı değil. İstihbarat alanındaki ilişkiler de
gelişti ve kamuoyundan gizli olarak yürütülen işbirliği süreç
içerisinde basına yansıdı. Bakü yönetiminin İsrail’e İran sınırı
boyunca elektronik istihbarat bilgileri toplamak için izleme ve
bilgi toplama istasyonları kurduğu sır değil. 2011'de İsrail, iki
ülke arasındaki sınırı izlemek için Azerbaycan'a İHA tedarik etmeye
başladı. Bu arada, Şubat 2012'de İran, MOSSAD’ın İran karşıtı
faaliyetlere izin vermesi nedeniyle Bakü yönetimine sert bir çıkış
yaptı.
Bakü yönetiminin Şubat 2012'de "terörist" olarak nitelendirdiği
ve Tahran/ Hizbullah bağlantılı bir hücreyi ele geçirdiğini iddia
etmesi üzerine İran’la Azerbaycan yönetimi arasında ipler iyice
gerildi. Aynı yılın Mart ayı başlarında Bakü; İsrail ve Amerikan
büyükelçiliklerine yönelik saldırılar düzenlemek üzere olduklarını
iddia ettiği İran bağlantılı 22 kişiyi tutukladı. Bu olaydan birkaç
ay sonra ABD istihbaratı ve diplomatları, İsrail'in İran'ın nükleer
programını durdurmak için hava saldırıları yapmak amacıyla
Azerbaycan'daki askeri üsleri kullanmasına izin vermesinden duyduğu
endişeyi dile getirdi.
İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu'nun 1997 yılında
Azerbaycan'a gizli bir ziyaret yaptığı biliniyor. Bir sonraki
ziyaret ise 2016’da gerçekleşti. Netanyahu, özel olarak Bakü’yü
ziyaret etmek için değil de Kafkas ülkelerine düzenlediği kapsamlı
bir program çerçevesinde Azerbaycan’ı ziyaret etmek istiyormuş
havası verdi. Taraflar arasında İsrail-Azerbaycan arasındaki
güvenlik ve askeri işbirliğinin güçlendirilmesi, ülkedeki Yahudi
cemaatinin durumu ve güvenlik anlaşmalarının yanı sıra on
milyarlarca dolarlık ticari işbirliği ve çifte vergilendirmeyi
önleme antlaşması imzaladı. Ziyaretin ardından Aliyev, ülkesinin
İsrail'den 5 milyar dolar değerinde silah ve güvenlik ekipmanı
satın almak için uzun vadeli bir sözleşme imzaladığını duyurdu.
BAKÜ-TEL AVİV ENERJİ VE TELEKOMÜNİKASYON ORTAKLIĞI
Enerji alanındaki işbirliğinin güçlenmesiyle İsrail,
Azerbaycan'dan petrol ithalat etmeye başlarken iki ülke şirketleri,
İsrail’in işgal altında tuttuğu Aşdod kıyılarında ortaklaşa gaz ve
petrol aradı. Tel Aviv yönetimi, yılda 80 milyon varil (yaklaşık 11
milyon ton) olarak tahmin edilen toplam petrol tüketiminin yaklaşık
yüzde 50'sini Azerbaycan'dan ithal ediyor.
İki ülke arasındaki ilişkilerin normalleşmesi ile Azerbaycan,
İsrail şirketlerinin ürettiği telefon ve telekomünikasyon işletim
sistemini, 1994 yılında imzaladığı bir ticaret anlaşmasıyla satın
aldı. Bunların başında Azerbaycan pazarlarına doğrudan girmeye
başlayan ve ülke çapında bölgesel iletişim ağlarını işleten İsrail
telekomünikasyon şirketi "Bezeq" geliyordu.
2000-2005 yılları arasında İsrail, Azerbaycan’ın ticaret yaptığı
ülkeler arasında onuncu sıradan beşinci sıraya yükseldi. BM
verilerine göre, Azerbaycan’ın İsrail’e yaptığı ihracat 1997
yılında sadece 2 milyon dolarken 2004 yılına gelindiğinde bu rakam,
petrol fiyatlarında yaşanan artış nedeniyle 323 milyon dolara
yükseldi.
2015 yılı itibari ile İsrail ile Azerbaycan arasındaki ticaret
dengesi 266 milyon dolara ulaştı, bunun 260 milyon doları İsrail'in
Azerbaycan'a ihracatı, 6,2 milyon doları ise ithalattır. İsrail
Ekonomi Bakanlığı'nın resmi verilerine göre, İsrail ile Azerbaycan
arasındaki ticaret dengesi resmiyette yılda sadece 130 milyon dolar
civarında, ancak pratikte Cumhurbaşkanı Aliyev'in de açıkladığı
gibi milyarlarca dolara ulaşıyor ve bu alışverişin büyük bir bölümü
petrol ve silah sektörlerinde gerçekleşiyor.
Kaynaklar
Coğrafyaya Meydan Okumak: İsrail-Azerbaycan Dostluğu
Azerbaycan’ın İsrail’le ilişkisi İran’la yaşanan gerilimin ötesine
geçiyor
Azerbaycan-İsrail ilişkileri yeni bir döneme giriyor
Azerbaycan-İsrail ilişkileri: Karşılıklı çıkarlar ve Stratejik
ittifak
İsrail Walla
Sitesi’nin Azerbaycan Başkan Danışmanı Hikmet Hacıyev’le yaptığı
video söyleşi