CARİ AÇIKTAKİ BÜYÜK DÜŞÜŞ AYNI ZAMANDA NEYİ İŞARET EDİYOR?

Cari açıkta yaşanan olağanüstü düşüş şaşırtıcı değil mi? Tabii ki genel olarak bakıldığında, uluslararası kredi kuruluşları açısından olsun, yabancı yatırımcılar için olsun bu önemli bir veri... Türkiye 2023 yılında yaklaşık 40 milyar dolar cari açık vermişti. Geçen yılki açık 9.9 milyar dolara indi ve yaklaşık 30 milyar dolarlık bir iyileşme sağlandı. Buraya kadar iyi güzel!.. Peki nasıl oldu? Cari açıkta 2023’e göre gerçekleşen yaklaşık 29.9 milyar dolarlık gerilemenin 12.1 milyar doları altın, 3.7 milyar doları da enerji ithalatındaki düşüşten kaynaklandı. Yani bu iyileşmenin yaklaşık 16 milyar doları altın ve enerji ithalatındaki azalmadan kaynaklanıyor. Alt kırılımlara baktığımızda, altın ithalatının 12.9 milyar dolar, ihracatının ise 848 milyon dolar gerilediği, böylece net azalmanın 12.1 milyar dolar olduğu dikkati çekiyor. Ekonomim.com yazarı Alaattin Aktaş’ın yazısı bu değişimi çok iyi analiz ediyor. İşte saptamaları: Cari denge 2024'te net altın ithalatı dikkate alınmasa 3.6 milyar, enerji ithalatı dikkate alınmasa 39.1 milyar fazla verecekti. Cari dengedeki fazla altın ve enerji ithalatı birlikte düşünüldüğünde 52.7 milyar doları bulacaktı. Cari işlemler dengesini özetleyip iki temel kaleme indiriyorum; dış ticaret ve diğer kalemler... Dış ticaret dışında kalan kalemlerde 2023’ten 2024’e hemen hemen hiç değişiklik yok. Bu kalemlerdeki net döviz girişindeki değişim sadece 118 milyon dolar. 2023’te 46.4 milyar olan giriş, geçen yıl 46.3 milyar dolara inmiş. Dolayısıyla, cari dengede 30 milyar dolara yaklaşan iyileşmenin hemen hemen tümü dış ticaret dengesinden kaynaklanıyor. Bu 30 milyar doların 16 milyar doları da altın ve enerji kaynaklı, geriye kalıyor 14 milyar dolar. İşte bu 14 milyar dolar da ağırlıkla hammadde ithalatındaki azalmadan kaynaklanmış. Hammadde demek üretim demek, bu veri de gösteriyor ki reel sektör ciddi bir sıkıntı içinde... Yani cari açık azalmasına azalmış, ama üretimdeki daralma pahasına!

MAKRO İHTİYATİ TEDBİRLERLE DURUMU İDARE ETME TERCİHİ

Ekonomi yönetimi politika faizinde indirime devam etme konusunda kararlı görünüyor. TCMB faiz indirimlerine erken başlamasının ve devam etme zorunda kalmasının enflasyon üzerindeki olumsuz sonuçlarını dizginleyebilmek için makro ihtiyati tedbirlere başvuruyor. İşte bunlardan biri daha... Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu (BDDK), ihtiyaç kredisi limitlerinde değişikliğe gitti. Kurulun 13 Şubat 2025 tarihli ve 11152 sayılı kararıyla 9 Haziran 2022 tarihli 10222 sayılı karar kapsamında belirlenen tüketici kredilerine ilişkin vade sınırlamaları makroekonomik koşullar göz önünde bulundurularak güncellendi. Yeni düzenlemeye göre, ihtiyaç kredilerinde vade süreleri kredi tutarına göre şu şekilde belirlendi: 125 bin TL ve altındaki ihtiyaç kredileri için 36 ay vade, 125 bin TL-250 bin TL arasındaki ihtiyaç kredileri için 24 ay vade, 250 bin TL üzerindeki ihtiyaç kredileri için 12 ay vade... BDDK, yapılan değişikliğin finansal istikrarın korunması amacıyla atılan makro ihtiyati adımların bir parçası olduğunu vurguladı. Değişikliğin ardından örnek olarak; daha önce 36 ay vadeye kadar 50 bin altı ihtiyaç kredisi kullanılırken, şimdi 125 bin TL kredi kullanılabilecek. Kredi borcu yapılandırmalarda da aynı sınırlar, aynı vadeler çerçevesinde geçerli olacak. BDDK, ihtiyaç kredisi vadelerine ilişkin önceki düzenlemeyi Haziran 2022'de yapmıştı. O dönemde belirlenen vade sınırları, özellikle yüksek enflasyon döneminde kredi piyasasını dengelemek amacıyla uygulanmıştı. Yeni düzenleme, güncel makroekonomik veriler ışığında, ihtiyaç kredisi piyasasında daha sağlıklı bir kredi büyümesi sağlamayı hedefliyor. Bir kez daha tekrarlamakta fayda var, makro ihtiyati tedbirlerin tabii ki etkisi küçümsenemez, ancak hiçbir makro ihtiyati tedbirin enflasyonla mücadelede politika faizi kadar etkin olmadığı da aşikar.

İPOTEKLİ KONUT SATIŞLARINDA ARTIŞ

Uzun bir durgunluğun ardından konut piyasasında hareketlilik artarak sürüyor. TÜİK’in yeni yılın ilk konut satış verilerine göre, Türkiye genelinde ipotekli konut satışları ocak ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 182.8 oranında artarak 16 bin 726 oldu. Toplam konut satışları içinde ipotekli satışların payı yüzde 4.9 olarak gerçekleşti. Konut satış sayısının en fazla olduğu iller 18 bin 912 ile İstanbul, 10 bin 158 ile Ankara ve 6 bin 634 ile İzmir, en az olduğu iller 39 ile Ardahan, 62 ile Bayburt ve 80 ile Tunceli... Ocak ayında 3 bin 856 ipotekli konut satışı, ilk el olarak gerçekleşti. Türkiye genelinde diğer konut satışları ocak ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 28.3 oranında artarak 95 bin 447'ye çıktı. Toplam konut satışları içinde diğer satışların payı yüzde 85.1 olarak gerçekleşti. Türkiye genelinde ilk el konut satış sayısı ocak ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 29.8 oranında artarak 32 bin 785’e ulaştı. Toplam konut satışları içinde ilk el konut satışının payı yüzde 29.2 oldu. Türkiye genelinde ikinci el konut satış sayısı ocak ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 44.2 oranında artarak 79 bin 388 olurken, toplam konut satışları içinde ikinci el konut satışının payı yüzde 70.8 seviyesinde. Yabancılara yapılan konut satışları ocak ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 24.9 oranında azalarak bin 547’e geriledi. Ocak ayında toplam konut satışları içinde yabancılara yapılan konut satışının payı yüzde 1.4 olarak gerçekleşti. Yabancılara yapılan konut satış sayısının en fazla olduğu iller sırasıyla 611 ile İstanbul, 469 ile Antalya ve 118 ile Mersin oldu. Ocak ayında ülke uyruklarına göre en fazla konut satışı sırasıyla 248 ile Rusya Federasyonu, 162 ile İran ve 103 ile Irak vatandaşlarına yapıldı.

DASK TAZMİNATLARI YARAYA MERHEM OLACAK GİBİ DEĞİL

Zorunlu Deprem Sigortası, büyük çaplı depremler sonrası oluşan maddi kayıpları en aza indirmek için önemli bir adımdı. Ancak, sistemin bazı eksiklikleri nedeniyle beklenen düzeyde etkili olmadığı görülüyor. 2024 yılı itibarıyla, Türkiye genelinde sigortalı konut oranı yüzde 56.4 seviyesindeydi. Bu oran, her ne kadar zaman içinde sigortalı sayısının arttığını gösterse de hâlâ her iki konuttan birinin sigortasız olduğu anlamına geliyor. Sigortalılık oranının düşük kalmasının en önemli nedenlerinden biri, DASK’ın sağladığı tazminat miktarının sınırlı olması. Sigorta kapsamında ödenen azami tazminat tutarı, bazı büyükşehirlerde bir dairenin gerçek piyasa değerini karşılamaktan çok uzak. Örneğin DASK tarafından belirlenen maksimum ödeme limiti Şubat 2025 itibarıyla 1 milyon 653 bin 563 TL olarak açıklandı. Fakat büyükşehirlerde yaşanan bir depremin konut sahiplerinde yaratacağı maddi hasar, belirlenen bu azami teminat tutarının en az üç katına yakın. DASK, deprem sonrası oluşan maddi kayıpları minimize etmek ve konut sahiplerini güvence altına almak amacıyla oluşturulmuş bir sistem olsa da, düşük sigortalılık oranı ve tazminat tutarlarının yetersiz bulunması gibi nedenlerle halen tam anlamıyla işlevsel bir çözüme dönüşebilmiş değil. Sigortalılık oranının artırılması için tazminatların piyasa koşullarına daha uygun ve sigorta sürecinin daha teşvik edici hale getirilmesi gerekiyor. Burada ise sorun, dar ve orta gelirli vatandaşların bu hayat pahalılığında böyle bir parayı deprem sigortasına ayırmalarının mümkün olmaması... Özel deprem sigortalarının primlerini ödeyebilecek kazanca sahip olanlar ise ancak orta üst gelir grubunun en üstünde yer alabilenler...